Anafylaxie: wat is het?
Anafylaxie is een plotseling optredende, ernstige allergische reactie die meerdere orgaansystemen tegelijk kan aantasten. Het kan levensbedreigend zijn doordat de luchtwegen sluiten en de bloeddruk daalt. De meeste gevallen ontstaan binnen minuten tot één uur nadat iemand in aanraking is gekomen met een allergeen, zoals voedsel, insectengif of medicijnen (UMCG Allergie Centrum).
Oorzaken en risicofactoren
De belangrijkste oorzaken van anafylaxie zijn:
- Voedsel: pinda's, noten, schaal- en schelpdieren, melk, ei (Voedingscentrum).
- Insectengif: bijen, horzels.
- Medicijnen: antibiotica, NSAID's, contrastmiddelen.
- Latex en zelden inspanning-geïnduceerde reacties of combinatie van inspanning en voedsel.
Risicofactoren voor ernstigere reacties zijn onder andere astma (met name slecht gecontroleerd), vertraging in het toedienen van adrenaline en eerdere ernstige anafylactische reacties (UMCG Allergie Centrum).
Herkennen van anafylaxie
Anafylaxie kan verschillende symptomen tegelijk geven. Let op de volgende klachten die snel kunnen ontstaan:
Huid en slijmvliezen
- Urticaria (netelroos), roodheid en zwelling van gezicht, lippen of tong.
- Jeuk of warmtegevoel.
Ademhaling
- Piepen, kortademigheid, moeite met praten of slikken.
- Heesheid of stridor (hoge, piepende ademhaling bij luchtwegvernauwing).
Cirkulatie en neurologisch
- Duizeligheid, flauwvallen of bewustzijnsverlies door lage bloeddruk.
- Snel of zwak pols, bleekheid, klamme huid.
Maagdarmklachten
- Misselijkheid, braken, buikpijn of diarree.
Als twee of meer orgaansystemen aangedaan zijn (bijvoorbeeld huid en ademhaling), wordt dit meestal als anafylaxie beschouwd en is directe actie vereist (UMCG Allergie Centrum).
Direct handelen: stap-voor-stap
1. Gebruik adrenaline (epinefrine) meteen
Adrenaline is het enige geneesmiddel dat levensbedreigende anafylaxie direct kan stoppen. Gebruik de adrenaline-autoinjector onmiddellijk bij een vermoeden van anafylaxie. Wacht niet op het ambulancepersoneel. Toediening: intramusculair in het midden van de buitenzijde van de dij (vast gebied), zelfs door kleding als dat nodig is. Houd de injector enkele seconden op zijn plaats volgens de gebruiksaanwijzing (meestal 3–10 seconden).
Volwassenen krijgen meestal 0,3–0,5 mg; kinderen hebben een lagere dosering die afhangt van het gewicht. Raadpleeg de instructies van de voorgeschreven autoinjector en behandelplan van de huisarts of specialist (UMCG Allergie Centrum).
2. Bel meteen 112
Roep een ambulance. Zelf behandelen is geen vervanging voor professionele hulp. Meld dat er sprake is van anafylaxie en dat een adrenaline-injector is/wordt gebruikt.
3. Leg de persoon neer en houd hem/haar warm
Als de persoon duizelig of bewusteloos is, leg hem of haar op de rug met de benen omhoog (tenzij er ademhalingsproblemen of braken zijn; dan liever half rechtop). Als ademhaling ernstig belemmerd is, kies een comfortabele houding waarin ademen mogelijk is. Verwijder strakke kleding en zorg dat de luchtweg vrij is.
4. Herhaal adrenaline bij aanhoudende klachten
Als de toestand niet verbetert binnen 5–15 minuten, kan een tweede dosis adrenaline nodig zijn. Noteer het tijdstip van de toediening en geef die informatie aan de hulpdiensten. Volg de richtlijnen in het noodactieplan of de instructies van de arts (UMCG Allergie Centrum).
5. Vulende maatregelen (aanvullend)
Antihistaminica of corticosteroïden mogen alleen aanvullend worden gegeven door hulpverleners en zijn nooit een vervanging voor adrenaline. Inhalatiebronchodilatoren (bij astma) kunnen tijdelijk helpen bij piepende ademhaling, maar geven geen oplossing voor circulatoire problemen. Poederaanval van medicijnen door leken wordt niet aanbevolen als vervanging voor adrenaline.
Waarom direct naar het ziekenhuis?
Ook na verbetering van de symptomen is observatie in het ziekenhuis noodzakelijk. Er is kans op een biphasische reactie: een terugkeer van symptomen uren later zonder nieuwe blootstelling. In het ziekenhuis kunnen bloeddruk, ademhaling en andere vitale functies gemonitord worden en kan aanvullende behandeling gegeven worden (UMCG Allergie Centrum).
Preventie en voorbereiding
Medicatie en noodactieplan
Mensen met een vooraf bekende ernstige allergie krijgen vaak een voorschrift voor één of twee adrenaline-autoinjectors en een op maat gemaakt noodactieplan. Het plan beschrijft wanneer en hoe adrenaline toe te dienen en welke aanvullende stappen te nemen. Zorg dat familie, vrienden, school of werkplek weten waar het plan en de injectors zijn en hoe ze te gebruiken zijn.
Vermijden van allergenen bij voedsel
Bij voedselallergie zijn voorkomen en etikettering belangrijk. Lees ingrediëntenlabels zorgvuldig en let op waarschuwingen over mogelijk sporen of kruisbesmetting. Voor ondernemers in de voedingsbranche gelden regels rond ingrediëntenvermelding en allergeneninformatie; kijk naar advies en regels van de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) en praktische informatie van het Voedingscentrum over omgaan met voedselallergieën (NVWA, Voedingscentrum).
Training en nazorg
Volg een praktijktraining voor het gebruik van een adrenaline-autoinjector. Herhaal dit jaarlijks of wanneer er een nieuw type injector wordt voorgeschreven. Controleer regelmatig de houdbaarheidsdatum en bewaar de injector op kamertemperatuur, beschermd tegen extreme hitte of kou. Neem vervanging tijdig in overleg met de apotheek.
Reizen, school en werk
Neem altijd minimaal één, bij voorkeur twee, adrenaline-autoinjectors mee. Informeer begeleiders en zorg op reizen voor een Engelstalige beschrijving van de allergie en het noodplan. Op scholen en op de werkvloer is het verstandig dat meerdere personen weten hoe te handelen bij anafylaxie en waar de injectoren liggen.
Wanneer contact opnemen met een specialist?
Na een anafylactische reactie is vervolgtraject bij een allergoloog zinvol om de oorzaak te onderzoeken en een preventieplan op te stellen. Het UMCG Allergie Centrum en andere specialistische centra kunnen onderzoeken (zoals bloed- en huidtesten) en begeleiding bieden bij desensibilisatie of andere behandelingen (UMCG Allergie Centrum).
Belangrijke bronnen
Voor praktische informatie over voedselallergie en etikettering: Voedingscentrum en NVWA. Voor medische en specialistische richtlijnen: UMCG Allergie Centrum.